Het Beeld-snyders Kunst-kabinet

RKD STUDIES

2.1 Van Bossuits sculpturen als inspiratiebron voor schilders, tekenaars en beeldhouwers

De inspirerende werking van Van Bossuits sculpturen op de composities van de Hollandse kunstenaars van rond 1700 vindt haar oorsprong in het netwerk rond de verzamelaarster Petronella de la Court, die behalve eigenaar van zeventien sculpturen ook de mecenas was van Willem en Jan van Mieris, en aan Barend Graat opdracht gaf tot het schilderen van vijf familieportretten.1 Graat begon waarschijnlijk met het natekenen van de sculpturen van Francis in de jaren 1680. Het lijkt waarschijnlijk dat hij direct met de beeldsnijder in contact stond, aangezien hij diens portret heeft geschilderd, zoals blijkt uit een prent in het Beeld-snyders Kunst-kabinet naar het nu onbekende schilderij [1].

Graat hield in zijn huis aan de Amsterdamse Leidsegracht (het huidige nr. 8) een tekenacademie, waaraan volgens Houbraken gedurende vijftien jaar zo’n twintig schilders deelnamen.2 Mogelijk tekenden de deelnemers hier niet alleen naar model, maar ook naar Van Bossuits sculpturen.3 Het is denkbaar dat de beeldsnijder zelf deelnam aan de bijeenkomsten, zijn werk ter beschikking stelde en onderricht gaf in het tekenen naar sculptuur, waarin hij zelf zeer ervaren zal zijn geweest.4 Graats academie wordt genoemd als voorloopster van de stadstekenacademie, die in 1708 werd gevestigd in de Leidse Poort.5 Een aanwijzing voor deze continuïteit is een tussen 1764 en 1768 te dateren tekening (nu alleen nog bekend als prent) van Reinier Vinkeles (1741-1816) van een model, dat daar poseerde in de houding van Van Bossuits Mars.6 Mogelijk waren een afgietsel van de Mars of tekeningen naar het beeld als studiemateriaal op de academie aanwezig.

1
Matthijs Pool after Barend Graat
Portrait of the carver Francis van Bossuit (1635-1692)
paper, etching and engraving 210 x 141 mm
The Hague, RKD – Netherlands Institute for Art History

Barend Graat stond ook bekend als decoratieschilder.7 Gezien de classicistische mode in de kunst rond 1700 is het niet verwonderlijk, dat de sculpturen van Van Bossuit herkenbaar zijn in Graats decoratiewerk. Van Bossuits De tijd ontdekt de waarheid (prent XIX) [2] is in het Beeld-snyders Kunst-kabinet het enige reliëf, dat ook in verkort perspectief is weergegeven [3]. Mogelijk heeft Graat zijn (nu onbekende) tekening naar dit reliëf in verkort perspectief gebruikt als voorstudie voor een door Houbraken beschreven, maar uiteindelijk nooit uitgevoerd ontwerp voor een schildering ‘tegen de muur over de glazen van de pleitkamer’ in het stadhuis van Amsterdam.8 Graats schoorsteenstuk De bruiloft van Bacchus en Ariadne [4] uit 1682, afkomstig uit het huis van koopman Jan Agges (ca. 1639-1701) aan de Amsterdamse IJgracht, bevat (links in de achtergrond) het vroegst bekende voorbeeld van een door ‘mr. Francis’ geïnspireerd motief, Silenus op zijn ezel [5].

2
Matthijs Pool after Barend Graat after Francis van Bossuit
Time revealing Truth
paper, etching and engraving 148 x 85 mm
The Hague, RKD – Netherlands Institute for Art History

4
Barend Graat
The wedding of Bacchus and Ariadne, 1682 (dated)
canvas, oil paint 112 x 181 cm
lower left : B. Graat fc / 1682
Geneva, Musée d'Art et d'Histoire de Genève, inv./cat.nr. 1825-0008

3
Matthijs Pool after Barend Graat after Francis van Bossuit
Time revealing Truth, in foreshortened perspective
paper, etching and engraving 101 x 97 mm
The Hague, RKD – Netherlands Institute for Art History

5
Francis van Bossuit
Silenus on his donkey, supported by two satyrs, c. 1680-1692
ivory 108 x 99 mm
London (England), private collection Innocenti Collection

Verder blijken in een vijfdelig decoratieprogramma met zinnebeeldige figuren, rond 1703 uitgevoerd in een ‘galderye’ in Herengracht 180, de Wellust [6-7], Hoogmoed [9-10] en Rede [10-11] geïnspireerd te zijn door beelden van Van Bossuit.9


6
Matthijs Pool after Barend Graat after Francis van Bossuit
Galathea
paper, etching and engraving 153 x 79 mm
The Hague, RKD – Netherlands Institute for Art History

7
Jan Goeree after Barend Graat
Luxury, in a decorative frame, 1704
paper, etching and engraving ? x ? mm
Whereabouts unknown


8
Matthijs Pool after Barend Graat after Francis van Bossuit
Hesione, daughter of Laomedon King of Troy, chained to the rock
paper, etching and engraving 149 x 73 mm
The Hague, RKD – Netherlands Institute for Art History

9
Jan Goeree after Barend Graat
Pride, in a decorative frame, 1704
paper, etching and engraving ? x ? mm
Whereabouts unknown


10
Matthijs Pool after Barend Graat after Francis van Bossuit
Omphale with Hercules' club, in foreshortened perspective
paper, etching and engraving 113 x 72 mm
The Hague, RKD – Netherlands Institute for Art History

11
Jan Goeree after Barend Graat
Intellect, in a decorative frame, 1704
paper, etching and engraving ? x ? mm
Whereabouts unknown


Het schilderij Pandora [12] is 1676 gedateerd. De signatuur is verloren gegaan. Als we aannemen dat Francis van Bossuit rond 1680 in Amsterdam is gearriveerd, dan zijn er verschillende verklaringen denkbaar voor de gelijkenis van Graats Pandora met bijvoorbeeld prent XCIX, Meisje met hondje of Allegorie op de deugd [13]. Enerzijds is het mogelijk dat er reeds voor Van Bossuits aankomst werk van zijn hand in Amsterdam circuleerde en dat de populariteit hiervan als het ware de weg heeft bereid voor zijn komst. Anderzijds bestond in het vierde kwart van de zeventiende eeuw onder verzamelaars een voorkeur voor dergelijke composities en kan Graat in 1676 zijn inspiratie voor deze classicistisch vormgegeven voorstelling ook elders hebben opgedaan. Pandora houdt een zilveren kan van Adam van Vianen uit 1614 vast (Amsterdam, Rijksmuseum) [13] die hier fungeert als ‘Doos van Pandora’.10

12
Barend Graat
Pandora, 1676 (dated)
canvas, oil paint 96,5 x 101 cm
location unknown : 1676
Amsterdam, Rijksmuseum

13
Matthijs Pool after Barend Graat after Francis van Bossuit
Girl paying with a dog (allegory of Fidelty)
paper, etching and engraving 110 x 89 mm
The Hague, RKD – Netherlands Institute for Art History

14
Adam van Vianen (I)
Lidded ewer, dated 1614
silver, gilded 25 x 14 x 9 cm
location unknown : A.D.Viana.FE. Ao 1614
Amsterdam, Rijksmuseum, inv./cat.nr. BK-1976-75

Waarschijnlijk heeft de schilder Nicolaes Verkolje (1673-1746) zich laten inspireren door een alleen uit de veiling van zijn nalatenschap bekend kunstboek met tekeningen naar de ivoren van Van Bossuit door Barend Graat.11 Hij heeft motieven van Francis verwerkt in vier schilderijen. Zo is zijn Ontvoering van Proserpina gebaseerd op het reliëf met de Sabijnse Maagdenroof [15]. Het reliëf [16] is wel bewaard gebleven, maar komt in tegenstelling tot een vergelijkbaar stuk met hetzelfde onderwerp [17] niet voor in het Beeld-snyders Kunst-kabinet.12 Dit is niet onlogisch wanneer we aannemen dat Graats tekening in Verkoljes bezit was, en dus geen deel uitmaakte van de reeks in Tonnemans verzameling die voor de prenten is gebruikt.

15
Nicolaas Verkolje and Jan van Huijsum
The rape of Proserpina
panel, oil paint 80,7 x 62,8 cm
Apsley House (London), Wellington Museum

16
attributed to Francis van Bossuit after Pietro da Cortona
Rape of the Sabine women
ivory ? x ? x ? mm
Whereabouts unknown

17
Francis van Bossuit
Rape of the Sabine women, c. 1680-1692
ivory 150 x 275 x ? mm
Wiesbaden-Biebrich, private collection Reiner Winkler

Lot en zijn twee dochters [18], een van de slechts twee tekeningen door Graat naar Van Bossuit die bewaard zijn gebleven, is eigenlijk een opgewerkte tegendruk. Dit roept de vraag op in hoeverre Tonneman en Verkolje tegendrukken of originelen van elkaars Graat-tekeningen in bezit hadden en biedt een verklaring voor het feit dat sommige prenten in het Beeld-snyders Kunst-kabinet in dezelfde richting als de sculptuur zijn, maar andere spiegelbeeldig.13

18
Barend Graat after Francis van Bossuit
Lot and his daughters, after c. 1682
brown-yellow washed paper, counterpoof in red chalk, heightened with chalk 298 x 225 mm
Vienna, Graphische Sammlung Albertina, inv./cat.nr. 9913


Notes

1 Tot zijn overlijden in 1684 samen met haar man, Adam Oortmans de Oude (1622-1684). Het aantal sculpturen is gebaseerd op vermeldingen in haar veilingcatalogus, inventaris en poppenhuis. Veiling Petronella de la Court, Amsterdam, 20 oktober 1707 (Lugt 207-208); inventaris Petronella de la Court, Amsterdam, 16 augustus 1707, SAA, NA, toeg.nr. 5075, notaris C. IJpelaer, inv.nr. 5338, fol. 553-642. Van Mieris: J.C. Weyerman, De levens-beschryvingen der Nederlandsche konst-schilders en konst-schilderessen. Met een uytbreyding over de schilder-konst der ouden, Den Haag (wed. E. Boucquet e.a.) 1729-1769, dl. II (1729), p. 388; familieportretten door Graat: SAA, ibidem.

2 A. Houbraken, Groote schouburgh der Nederlandsche konstschilders en konstschilderessen. Amsterdam (A. Houbraken en wed.) 1719-1721, dl. II (1719), p. 200-208; p. 203-204, zonder vermelding van namen van schilders of jaartallen.

3 Houbraken 1719, op. cit. (noot 2), p. 203-204. Houbraken vermeldt alleen het modeltekenen.

4 In Van Bossuits nalatenschapsinventaris van 1692 worden 460 prenten en tekeningen genoemd (zie § 1). In 1925 werden op een veiling in Amsterdam nog Académies van Van Bossuit gesignaleerd: veiling L.X. Lannoy e.a., Amsterdam (de Vries), 19 mei 1925, nr. 2043, ‘Académies par ou attribuées à F. Bol, F. Bossuit, G. Saint, F. Montauban e.a.’.

5 W. van den Berg, ‘Eenige notities betreffende de Rijksakademie van beeldende kunsten te Amsterdam’, Maandblad Amstelodamum 33 (1946), nr. 11, p. 73 en 74.

6 Identificatie door F. Scholten; Van den Berg, op. cit. (noot 5); M. Jonker e.a., In beeld gebracht. Beeldhouwkunst uit de collectie van het Amsterdams Historisch Museum Amsterdam 1995, p. 65.

7 Houbraken 1719, op. cit. (noot 2), dl. II, p. 203.

8 Houbraken 1719, op. cit. (noot 2), dl. II, p. 206-207: ‘in het midden zit de Waarheit die door den Tyd ontdekt wort’.

9 M. van der Hut, ‘Berymde Tafereelen’, Doopsgezinde Bijdragen 37 (2011), p. 105-128.

10 Deze kan stond opgesteld in de gildekamer van de Amsterdamse goud- en zilversmeden. Hij wordt al door Von Sandrart (dl. 2, p. 243) in zijn Teutsche Akademie van 1675 genoemd en is vanaf 1615 door diverse schilders 'geportretteerd'. Bijvoorbeeld door Govert Flinck in zijn Marcus Curius Dentatus en door Gerbrand van den Eeckhout in Jacob zegent Isaac.

11 Veiling Nicolaes Verkolje, Amsterdam (J. Verkolje), 18 april 1746 (Lugt 635), kunstboek G, ‘Fraaije beelden en Ordinatien van B. Graat, naar ’t Yvoor van Francis, tesamen in een band’; Kunstboek H, ‘Een dito band, met studiebeelden van denzelfden’. Verkolje’s veilingcatalogus vermeldt veel beeldjes van Quellinus en Du Quesnoy, maar niet van Francis.

12 Prent nr. XXI uit het Beeld-snyders Kunst-kabinet verbeeldt een ander ivoren reliëf van Francis van Bossuit, dat eveneens de titel De Sabijnse Maagdenroof draagt.

13 M. van der Hut, 'Tekeningen van Barend Graat naar de sculpturen van Francis van Bossuit’, Delineavit et Sculpsit nr. 32 (juli 2009), p. 37-41.

Cookies disclaimer

Our site saves small pieces of text information (cookies) on your device in order to deliver better content and for statistical purposes. You can disable the usage of cookies by changing the settings of your browser. By browsing our website without changing the browser settings you grant us permission to store that information on your device.
I agree