Het Beeld-snyders Kunst-kabinet

RKD STUDIES

2.4 Reproductie en vervalsing

Al rond 1700 werden sculpturen van Francis van Bossuit door afgieten gereproduceerd. Hiervoor werden reeds replica’s in pleister vermeld uit de inventarissen van Petronella de la Court (1707) en Willem Backer (1731), en de dertien rond 1700 voor Pieter de la Court van der Voort in metaal afgegoten sculpturen die voorkomen in de inventaris van zijn zoon Allard (1731).1 Theuerkauff (1975) vermeldt bovendien in zijn catalogus onder nr. 54 een houten gietvorm voor een Venus Marina [1], een mengvorm van Galathea en een spiegelbeeldige Venus met Cupido [2-3] . Dit beeld is niet te identificeren met een van De la Courts afgietsels.2 Mogelijk was het een model voor, of repliek van een bronzen of loden beeld voor een kleine fontein.3

1
Anoniem Nederlanden (historische regio) 18de eeuw most likely after Francis van Bossuit
Venus and Cupid, 18th century
wood 63,5 x 16,3 x 13 cm
Berlin, Staatliche Museen zu Berlin - Skulpturensammlung, inv./cat.nr. 3/61


2
Matthijs Pool after Barend Graat after Francis van Bossuit
Galathea
paper, etching and engraving 152 x 77 mm
The Hague, RKD – Netherlands Institute for Art History

3
Matthijs Pool after Barend Graat after Francis van Bossuit
Venus and Cupid
paper, etching and engraving 150 x 76 mm
The Hague, RKD – Netherlands Institute for Art History


De verschillende versies van een aantal halffiguren door Van Bossuit doen vermoeden, dat deze populair waren bij kunstenaars en verzamelaars. Navolgingen door anderen bevestigen dit; Judith met het hoofd van Holofernes fungeerde bijvoorbeeld als inspiratiebron voor variaties in ivoor [4-6] door Permosers assistent Paul Heermann (1673-1732) en is daarnaast gekopieerd in aardewerk en porselein.4

4
Paul Heermann after Francis van Bossuit
Judith with the head of Holofernes (Judith 8-16)
ivory 147 x 110 x ? mm
Würzburg, Kunsthandel Albrecht Neuhaus

5
Paul Heermann after Francis van Bossuit
Judith with the head of Holofernes (Judith 8-16)
ivory 129 x 89 x ? mm
Schwerin, Staatliches Museum Schwerin

6
Paul Heermann after Francis van Bossuit
Judith with the head of Holofernes (Judith 8-16)
ivory 94 x 61 x ? mm
upper left : JPH
Strasbourg, Musée de l’Œuvre Notre-Dame


Het is de vraag waarom met name de halffiguren Judith met het hoofd van Holofernes [7], David met het hoofd van Goliath [8], Cleopatra [9] en Lucretia [10] zo populair waren. Malcolm Baker meent dat deze Italiaans geïnspireerde halffiguren van Van Bossuit een nieuwe, tot de verbeelding sprekende combinatie van erotiek en gewelddadige dood vormden. 5 Cleopatra bijvoorbeeld stond bekend als verleidster die op spectaculaire wijze zelfmoord pleegde, Judith wist met haar charmes tot de tent van Holofernes door te dringen om vervolgens zijn hoofd af te hakken en Lucretia maakte na de verkrachting door Tarquinius een eind aan haar leven.


7
Francis van Bossuit
Judith with the head of Holofernes (Judith 8-16), c. 1680-1692
ivory 124 x 95 x 27 mm
Munich, Bayerisches Nationalmuseum, inv./cat.nr. 69/41

8
Francis van Bossuit
David with Goliath's head, c. 1680-1692
panel, ivory 123 x 93 x 25 mm
Munich, Bayerisches Nationalmuseum, inv./cat.nr. 69/40


9
Francis van Bossuit
Cleopatra with the asp, c. 1680-1692
ivory 116 x 103 x ? mm
Rudolph Lepke (Berlin) 1910-11-10 - 1910-11-11, nr. 350b

10
Francis van Bossuit
Lucretia's suicide, c. 1680-1692
ivory ? x ? x ? mm
E.C.U. de Balbian van Doorn (Jutphaas (Nieuwegein)) 1880-10-21 - 1880-10-22, nr. 216


Naast eigenhandige replieken en onmiskenbare kopieën zijn er nog ivoren waarvan de eigenhandigheid onzeker is, zoals het reliëf Apollo en Daphne (identiek aan prent XXVI, waar Matthijs Pool zelf de voortekening voor vervaardigde [10-11]), dat in ieder geval volgens Marguerite Devigne (1925) geen eigenhandig werk is. Eerder lijkt het te zijn gemaakt door een leerling of navolger; ook de gestreepte achtergrond wijkt af van de voor Van Bossuit typische gestippelde invulling.6 Mogelijk is dit reliëf vervaardigd door Jan Ebbelaer, over wie in veilingcatalogi is vermeld dat hij sculpturen van Van Bossuit heeft ‘opgemaakt’.7


11
Matthijs Pool after attributed to Jan Ebbelaer
Apollo and Daphne
paper, etching and engraving 162 x 98 mm
The Hague, RKD – Netherlands Institute for Art History

12
attributed to Jan Ebbelaer
Apollo and Daphne
ivory 194 x 119 x ? mm
Braunschweig, Herzog Anton Ulrich-Museum, inv./cat.nr. nr. 223 (inv. 1798: nr. 413)


Volgens Theuerkauff (1975) zijn ook de prenten in het Beeld-snyders Kunst-kabinet zelf in later eeuwen een bron voor navolging in ivoor geweest, hij noemt als voorbeelden een Judith met het hoofd van Holofernes [13] en een Nimf geschaakt door drie saters [14].8


13
Anoniem Nederlanden (historische regio) eind 17de of begin 18de eeuw after Francis van Bossuit
Judith with the head of Holofernes (Judith 8-16), end 17th, beginning of 18th century
ivory 145 x 105 x ? mm
London, Victoria and Albert Museum, inv./cat.nr. W 52-1925 (Walpole Cabinet)

14
Anoniem 18de eeuw? after Francis van Bossuit
Three satyrs pursuing a nymph, 18th century?
ivory ? x ? mm
Amiens, Musée de Picardie


Notes

1 Van ieder van de dertien afgietsels zouden slechts drie exemplaren ‘in de weereld’ zijn.

2 Th. H. Lunsingh Scheurleer; C.W. Fock, A.J. van Dissel, Het Rapenburg. Geschiedenis van een Leidse gracht, 10 delen, Leiden 1986-1992; dl. VIa (1992), p. 463.

3 Schriftelijke mededeling Chr. Theuerkauff, 2013.

4 M. Baker, ‘The ivory multiplied: small-scale sculpture and its reproductions in the Eighteenth Century’, in: A. Hughes en E. Ranfft, Sculpture and Its Reproductions, Londen 1997, p. 61-78, p. 69 en 71. Zie ook de in § 1.1 besproken ivoren Judith met het hoofd van Holofernes die in 1711 voorkwam op de Formen-lijst van de Dresdense Böttgersteinfabriek (mogelijk identiek is aan het exemplaar in Edinburgh).

5 M. Baker, ‘Francis van Bossuit, Böttger stoneware and the Judith Reliefs’, in: R. Kahsnitz en P. Volk (red.), Skulptur in Süddeutschland. Festschrift für Alfred Schädler, München 1998, p. 281-294, p. 292.

6 M. Devigne, ‘François Bossuit and Ignaz Elhafen’, The Burlington Magazine 47 (1925), nr. 268, p. 46.

7 Zie § 1.1, noot 2.

8 Judith met het hoofd van Holofernes: Chr. Theuerkauff, 'Zu Francis van Bossuit (1635-1692), "beeldsnyder in yvoor"', Wallraf-Richartz-Jahrbuch 37 (1975), p. 119-182, p. 179, nr. 49, als: ontstaan in de late zeventiende of vroege achttiende eeuw, mogelijk op basis van prent XCI in het Beeld-snyders Kunst-kabinet. Volgens Baker 1998, op. cit. (noot 5), p. 281-294 echter gebaseerd op Van Bossuits ivoor in Edinburgh; Nimf geschaakt door drie saters: Theuerkauff 1975, p. 180, nr. 53, als: negentiende-eeuwse kopie naar prent XLIII.

Cookies disclaimer

Our site saves small pieces of text information (cookies) on your device in order to deliver better content and for statistical purposes. You can disable the usage of cookies by changing the settings of your browser. By browsing our website without changing the browser settings you grant us permission to store that information on your device.
I agree